السلمي
316
مجموعة آثار السلمي
يكى از آثاري كه جنبهء صوفيانهء آن نمايانتر است درجات المعاملات است . سلمى در اين اثر 34 اصطلاح را كه در مجامع أهل تصوف رايج بوده است شرح مىدهد . البتة شيوهء نويسنده در شرح اين اصطلاحات در مقايسه با رسالهء قشيرى نامنظمتر است . مثلا ميان مقامات وأحوال فرق مشخصى نهاده نشده است . معهذا ، اصطلاحات به ترتيب منطقي ذكر وشرح شده است . از « توبه » آغاز مىشود وبه « الجمع والتفرقة » كه آخرين درجهء قرب به خداست ختم مىشود . در مورد هر لفظي يك يا چند تعريف ارائه شده و ، در ضمن ، أحاديث يا اقوالى از بزرگان صوفيه در توضيح آن نقل شده است . درجات المعاملات بيشتر از براي مريدان نوشته شده است ؛ همچنين مناهج العارفين ، كه در آن نويسنده مقاماتى را كه سالك بايد از آنها عبور كند ، يكبهيك شرح داده است . « 15 » آثار مذكور نمايندهء خصوصيات اصلى در آثار سلمى بطور كلى است ولذا خود زمينهء مفيدى است از براي ملاحظهء دو اثر ديگر اين نويسنده كه يكى جوامع آداب الصوفية است وديگر عيوب النفس ومداواتها . درك كامل ارزش آثار سلمى ودستاوردهاى أدبي آنها موقوف است به مطالعهء تفصيلي همهء اين آثار من حيث المجموع . 2 . جوامع آداب الصوفية تأليف رسالههايى كه در شرح عادات ورسوم ودستورالعملهاى خاص صوفيه نوشته شده ( وهمه تحت عنوان « أدب » يا « آداب » بوده ) « 16 » است مدتها پيش از زمان سلمى آغاز شده است . آنچه از اين ميان به جا مانده است آداب النفوس محاسبى ( ف 243 / 857 ) « 17 » وأدب المفتقر - إلى الله جنيد ( ف 298 / 910 ) « 18 » وأدب النفس حكيم الترمذي ( متوفى بعد از 318 / 930 ) « 19 » وأدب الفقير أبو عبد الله رودبارى ( ف 369 / 979 ) « 20 » است . سلمى خود چند اثر در اين مقولة تأليف كرد ، مانند آداب الصحبة كه قبلا ذكر شد ، وآداب التّعازى « 21 » وآداب الفقر وشرائطه « 22 » .
--> ( 15 ) . اين مقامات در ابتداى مناهج چنين خلاصه شده است : « التصوف له بداية ونهاية ومقامات » . ( نسخهء خطى برلين ، شمارهء 2821 ، ص 22 الف ) . ( 16 ) . رك . Meier , " Ein Knigge fu ? r Sufi's , RSO 32 ( 1957 ) , pp . 487 ff . ( 17 ) . بروكلمان ، ج 1 ، ص 641 ، شمارهء 5 . ( 18 ) . همان ، ج 1 ، ص 649 ، شمارهء 13 . ( 19 ) . همان ، ج 1 ، ص 656 ، شمارهء 21 . ( 20 ) . همان ، ج 1 ، ص 663 ، شمارهء 2 . ( 21 ) . احتمال مىرود كه اين اثر مفقود شده باشد . رجوع كنيد به شريبه ، همان اثر ، ص 32 ، شمارهء 2 . ( 22 ) . بروكلمان ، ج 1 ، ص 673 ، شمارهء 9 .